Ngày sức khoẻ tâm thần thế giới 10/10/2025

Hàng năm, hàng triệu người bị ảnh hưởng bởi các tình huống khẩn cấp như xung đột vũ trang và thiên tai. Những cuộc khủng hoảng này phá vỡ gia đình, sinh kế và các dịch vụ thiết yếu, đồng thời tác động nghiêm trọng đến sức khỏe tâm thần. Hầu hết những người bị ảnh hưởng đều trải qua căng thẳng tâm lý. Một số ít phát triển thành các rối loạn tâm thần như trầm cảm hoặc rối loạn căng thẳng sau chấn thương.

Các tình huống khẩn cấp có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn sức khỏe tâm thần hiện có và các vấn đề xã hội như nghèo đói, phân biệt đối xử. Chúng cũng có thể tạo ra những vấn đề mới, chẳng hạn như ly tán gia đình hoặc lạm dụng chất gây nghiện.

Việc chuẩn bị sẵn sàng và lồng ghép vào các kế hoạch giảm thiểu rủi ro thiên tai là điều thiết yếu để giảm thiểu tác động. Các quốc gia cũng có thể tận dụng khủng hoảng như một cơ hội để đầu tư vào sức khỏe tâm thần, sử dụng nguồn viện trợ và sự chú ý tăng cao để phát triển hệ thống chăm sóc bền vững lâu dài.

Tỷ lệ mắc bệnh

- Hầu hết những người bị ảnh hưởng bởi tình huống khẩn cấp trải qua các cảm giác lo âu, buồn bã, tuyệt vọng, khó ngủ, mệt mỏi, dễ cáu gắt, giận dữ hoặc đau nhức cơ thể. Tình trạng căng thẳng tâm lý này thường cải thiện theo thời gian, nhưng một số người sẽ phát triển thành rối loạn tâm thần.Ước tính có 22% số người có thể mắc trầm cảm, lo âu, rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), rối loạn lưỡng cực hoặc tâm thần phân liệt .

- Ước tính 13% dân số bị ảnh hưởng bởi xung đột có các dạng nhẹ của trầm cảm, lo âu và PTSD, trong khi 9% mắc rối loạn tâm thần mức độ vừa hoặc nặng.

- Trong bối cảnh bị ảnh hưởng xung đột, tỷ lệ trầm cảm tăng theo tuổi và phụ nữ mắc nhiều hơn nam giới. Những người có rối loạn nặng đặc biệt dễ bị tổn thương trong và sau khủng hoảng, và cần được tiếp cận cả nhu cầu cơ bản lẫn chăm sóc lâm sàng.

Các hoạt động được khuyến nghị:

- Lập kể hoạch chuẩn bị ứng phó khẩn cấp của tất cả các ngành, bao gôm đánh giá nguy cơ và mức độ dễ bị tổn thương, kế hoạch xây dựng năng lực, cơ chế phối hợp và kế hoạch dự phòng.

- Thành lập nhóm liên ngành để phối hợp các hoạt động phù hợp với các hướng dẫn và triển khai kế hoạch.

- Tăng cường sự tự lực của cộng đông và hỗ trợ xã hội, đảm bảo sự tham gia của các nhóm dễ bị tôn thương, bao gồm cả những người mắc các bệnh lý về sức khỏe tâm thần.

-Định hướng cho các nhân viên tuyến đầu về sơ cứu tâm lý để cung cấp hỗ trợ về mặt tinh thần và thực tế cho những người đang trải qua tình trạng đau khổ.

- Chia sẻ các thông điệp chính và thông tin dịch vụ để khuyến khích đối phó tích cực và tìm kiếm sự giúp đỡ.

- Cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần lâm sàng cho các tình trạng ưu tiên tại các cơ sở y tế đa khoa, sử dụng đội ngũ nhân viên được đào tạo và giám sát, cùng các quy trình dựa trên bằng chứng như Hướng dẫn Can thiệp Nhân đạo mhGAP (mhGAP-HIG).

- Cung cấp các biện pháp can thiệp tâm lý dựa trên băng chứng cho những người bị suy yếu do căng thăng kéo dài. Các biện pháp này nên được thực hiện bởi các chuyên gia hoặc nhân viên cộng đồng được đào tạo và giám sát.

Xây dựng lại tốt hơn

Sức khỏe tâm thần đóng vai trò then chốt trong quá trình phục hồi xã hội và kinh tế của cá nhân, cộng đồng và quốc gia sau thảm họa.

Mặc dù khủng hoảng gây ra nhiều khó khăn, nhưng chúng cũng mang lại cơ hội để xây dựng hệ thống sức khỏe tâm thần tốt hơn – bằng cách tận dụng dòng viện trợ tăng lên và sự chú ý đặc biệt dành cho tình huống khẩn cấp để phát triển các dịch vụ bền vững lâu dài. Nhiều quốc gia đã thực hiện điều này, ngay cả trong hoàn cảnh thách thức:

Phản ứng của WHO

WHO hoạt động trên phạm vi toàn cầu để đảm bảo rằng việc chuẩn bị và ứng phó khẩn cấp về sức khỏe tâm thần được phối hợp và hiệu quả, đồng thời sau khủng hoảng mọi nỗ lực đều hướng đến tăng cường các dịch vụ sức khỏe tâm thần lâu dài.

WHO đóng vai trò chủ chốt trong việc cung cấp tư vấn kỹ thuật về sức khỏe tâm thần trong tình huống khẩn cấp, với hoạt động tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Afghanistan, Chad, lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng và Yemen.

Năm 2024, WHO và các đối tác đã hỗ trợ lộ trình vận hành MHPSS của Ukraine, phối hợp hơn 250 đơn vị và cơ quan quốc gia để mở rộng đáng kể dịch vụ sức khỏe tâm thần.

Cùng năm đó, Đại hội đồng Y tế Thế giới đã phê duyệt nghị quyết tăng cường MHPSS ở tất cả các giai đoạn của khẩn cấp, đồng thời cung cấp dịch vụ sức khỏe tâm thần chất lượng, tích hợp và tiếp cận được cho tất cả mọi người. Nghị quyết kêu gọi các quốc gia thành viên thực hiện Kế hoạch hành động toàn diện về sức khỏe tâm thần của WHO 2013–2030, đồng thời đầu tư lâu dài vào các dịch vụ dựa vào cộng đồng và tăng cường phối hợp liên ngành.

WHO đồng chủ trì Nhóm Tham chiếu MHPSS của IASC, hỗ trợ các tổ chức và nhóm kỹ thuật tại hơn 55 quốc gia. Thông qua nhóm này, WHO hợp tác với Mạng lưới Đối tác Sẵn sàng để nhanh chóng triển khai chuyên gia kỹ thuật trong các tình huống khẩn cấp nghiêm trọng và phức tạp.

WHO hợp tác với nhiều đối tác để phát triển công cụ và tài nguyên (ví dụ: Gói dịch vụ tối thiểu MHPSS – MHPSS Minimum Services Package), được sử dụng rộng rãi nhằm cải thiện phạm vi và chất lượng ứng phó sức khỏe tâm thần trong khẩn cấp.

WHO cũng xây dựng năng lực chuẩn bị MHPSS và quản lý rủi ro thiên tai, bao gồm việc tổ chức các hội thảo toàn cầu với các bài tập mô phỏng thực địa đa ngành, quy mô đầy đủ lần đầu tiên trên thế giới.